A A A

Czas trwania ciąży

U człowieka nie da się go określić precyzyjnie. Dotychczas nie daje się dokładnie ustalić chwili połączenia się plemnika z komórką jajową. Najbardziej widocznym objawem rozpoczynającej się ciąży jest ustanie ^miesiączkowania i dlatego od dawna przyjęto obliczanie czasu trwania ciąży począwszy od pierwszego dnia ostatniej menstruacji. Czas ten wy­nosi 280—282 dni; należy zdać sobie sprawę z tego, że w rzeczywistości ciąża trwać musi krócej, gdyż zapłodnienie może nastąpić dopiero po ostatniej miesiączce (zapłodnienie w czasie ostatniej miesiączki jest' bar­dzo wątpliwe). Najczęściej zapłodnienie ma miejsce dopiero w połowie okresu mię-dzymiesiączkowego, gdyż u większości kobiet wtedy dopiero następuje jajeczkowanie (o czym niżej). Biorąc pod uwagę możliwe parodnio­we wahania w wystąpieniu jajeczkowania oraz uwzględniając — niewiel­ki zresztą — czas żywotności plemników i komórek jajowych, przypuszcza się, że czas trwania ciąży, liczony od zapłodnienia, jest od 12 do 14 dni krótszy niż liczony od pierwszego dnia ostatniej miesiączki i wynosi 266 do 268 dni. Liczby te należy traktować jako przeciętne; parodniowe od­chylenia od nich są możliwe. Ustalenie daty spółkowania zapładniającego w sposób pewny jest mo­żliwe tylko w wyjątkowych przypadkach (jeżeli uda się ustalić, że spółko­wanie — lub nawet kilka spółkowań — miało miejsce jednego tylko dnia w okresie koncepcyjnym). W praktyce lekarskiej czas trwania ciąży ob­licza się od pierwszego dnia ostatniej miesiączki przed zajściem wciążę. Kobiety, zwłaszcza miesiączkujące regularnie, pamiętają na ogół daty tych periodycznie występujących zmian, i dlatego — przy określaniu vda-ty porodu — zarówno lekarze położnicy, jak i lekarze biegli są zmuszeni raczej opierać się na łatwiejszej do ustalenia dacie miesiączki niż na, często wątpliwej, dacie stosunku zapładniającego. Miesiączkowanie jest, jak wiadomo, ściśle uzależnione od czynności jajników, a w szczególności od jajeczkowania (owulacji). Odbywa się ono u kobiet dojrzałych, tj. począwszy od okresu pokwitania do okresu przekwitania, i zdrowych co 28 dni i polega na wydaleniu przez jeden z jajników — wskutek pęknięcia pęcherzyka jajnikowego (pęcherzyka Graafa) — dojrzałej, tj. zdolnej do zapłodnienia, komórki jajowej, czyli jaja. Komórka ta, wydalona z jamy brzusznej, uchwycona zostaje przez kosmki jednego z jajowodów i spływa nim do macicy, a następnie — o ile nie nastąpiło zapłodnienie — poprzez kanał szyjki macicy i pochwę — na zewnątrz. W dwa tygodnie później — w wyniku czynności hormo­nalnej jajnika, a w szczególności tzw. ciałka żółtego miesiączkowego, będącego pozostałością po pękniętym pęcherzyku jajnikowym — wystę­puje miesiączka, która polega na złuszczaniu się rozpulchnionej uprzed­nio błony śluzowej macicy, któremu towarzyszy krwawienie. Jajeczkowanie następuje w połowie okresu między jedną a drugą mie­siączką. Niektóre kobiety odczuwają nawet ból w momencie owulacji (tj. pęknięcia pęcherzyka jajnikowego), zwany od okresu, w którym wy­stępuje, jako „ból środkowy", tj. występujący w środku okresu między-miesiączkowego. Na owulację wskazuje również podwyższenie tempe­ratury ciała o około jeden stopień. Wędrowanie komórki jajowej, po owulacji, z jamy brzusznej poprzez jajowód do macicy najprawdopodobniej nie trwa dłużej niż 48 godzin; w tym też czasie jest ona zdolna do zapłodnienia. Zapłodnienie, polegają­ce na wniknięciu jednego z plemników do komórki jajowej, następuje w jednym z jajowodów, po czym komórka ta spływa do macicy i zagnież­dża się w jej błonie śluzowej. W jajniku powstaje wówczas ciałko żół­te ciążowe, którego hormony wstrzymują miesiączkowanie w czasie trwania ciąży. Zapłodnienie może nastąpić tylko po ostatniej miesiączce, nigdy zaś przed nią. Następuje ono bezpośrednio po owulacji, która, jak wspomniano, ma miejsce w połowie okresu „międzymiesiączkowego". Ze wspomnianej krótkiej żywotności plemników w drogach rodnych kobie­ty (nie więcej niż 48 godzin) oraz z czasu wędrowania przez jajowód i^macicę zdolnej do zapłodnienia komórki jajowej (nie dłużej niż 48 go­dzin) wynika, że kobieta może być zapłodniona tylko w okresie kilku dni, przypadających na połowę okresu międzymiesiączkowego. Od pierw­szego dnia ostatniej miesiączki mija do tego czasu około 12 do 14 dni; je­żeli dodamy je do wspomnianych 266—268 dni trwania ciąży od chwili zapłodnienia, uzyskamy liczbę około 280—282 dni, wyrażającą czas trwa­nia ciąży liczony od pierwszego dnia ostatniej miesiączki. Czas trwania ciąży zakończonej urodzeniem dziecka dojrzałego wynosi zatem: licząc od chwili zapłodnienia — 266 do 268 dni, licząc od pierwszego dnia osta­tniej przed ciążą miesiączki — 280 do 282 dni. Przyjęta jako przeciętna, liczba 280 dni (licząc od pierwszego dnia osta­tniej miesiączki) mieści w sobie 10 czterotygodniowych miesięcy, które — w odróżnieniu od miesięcy kalendarzowych — nazywa się miesiąca­mi księżycowymi. Czas trwania ciąży liczony od pierwszego dnia ostatniej miesiączki wynosi więc dziesięć miesięcy księżycowych, co odpowiada dzie- więciu miesiącom kalendarzowym. ■ N Oznaczanie czasu trwania ciąży lub poszczególnych jej okresów jest w medycynie wyrażane zazwyczaj w miesiącach księżycowych; laicy natomiast posługują się miesiącami kalendarzowymi. Przy wydawaniu opinii sądowo-lekarskiej należy o tym pamiętać, wyjaśniając sądowi zna­czenie użytych określeń; najlepiej jednak — w celu uniknięcia nieporo­zumień — podawać czas trwania ciąży w liczbach dni. W położnictwie przyjęto^ schematyczny sposób szybkiego obliczenia terminu porodu, uwzględniający przedstawione wyżej dane dotyczące trwania ciąży; jest to tzw. formułka Naegelego, według której od pierw­szego dnia ostatniej miesiączki odlicza się trzy miesiące kalendarzowe i dodaje 7 dni. Wyliczony w ten sposób dzień odpowiada w przybliżeniu terminowi porodu. Stosunkiem zapładniającym jest zazwyczaj ten stosunek, który miał miejsce około 12—14 dnia po ostatniej miesiączce, a więc w połowie okresu międzymiesiączkowego. Tak bywa najczęściej, w szczególności u kobiet, które miesiączkują regularnie co 28 dni. Ze względu na zdarza­jące się odchylenia w długości cyklu miesiączkowego (nie zawsze trwa on 28 dni) i nieregularność w występowaniu owulacji, co wyraża się nie-regularnościami w miesiączkowaniu, nie można wyłączać w sposób nie­wątpliwy zapłodnienia również w innych dniach okresu międzymiesiącz­kowego. Jednak w większości przypadków płodność kobiety — poza wspomnia­nymi paroma dniami w połowie okresu międzymiesiączkowego — jest bardzo mała albo żadna. Im dalej od połowy okresu międzymiesiączko­wego, tym mniejsze jest prawdopodobieństwo zapłodnienia; zazwyczaj następuje ono nie wcześniej niż 10 dni po pierwszym dniu ostatniej mie­siączki i nie później niż tyleż prawie dni przed terminem następnej. Uzależnione od czasu jajeczkowania oraz żywotności komórki jajowej i plemników w drogach rodnych kobiety dni płodności i niepłodności lub — przyjmując możliwość odchyleń i nieregularności — dni większej i mniejszej płodności są podstawą tzw. kalendarza małżeńskiego opraco­wanego na podstawie spostrzeżeń Knausa i Ogino. Podane czasy trwania ciąży należy traktować jako przeciętne. Zdarzają się one najczęściej, jednak mogą ulegać pewnym wahaniom, a pomimo to dzieci urodzone z takich ciąż mogą być dojrzałe i zdrowe. Niedonoszenie ciąży o kilkanaście dni oraz przenoszenie ciąży o kil­ka dni, do tygodnia, może nie mieć znaczenia. Im bardziej jednak czas trwania ciąży oddala się od przeciętnego, tym rzadziej zdarza się urodze­nie dzieci dojrzałych, zdrowych i zdolnych do życia. W zagadnieniach tych należy wyróżnić dwa pojęcia: donoszenia i dojrzałości dziecka. Pojęcie donoszenia opiera się na stwierdzeniu czasu trwania ciąży, który można obliczyć uwzględniając np. datę spółkowania (jeśli da się ją ustalić) albo czas ostatniej miesiączki. Dziecko urodzone po upły­wie przeciętnie prawidłowego czasu trwania ciąży nazywamy dzieckiem donoszonym. Określenie, czy dziecko jest donoszone, czy też niedonoszo-ne, jest'zatem możliwe tylko na podstawie czasu trwania ciąży. Dojrzałość jest pojęciem, które opiera się na anatomicznym roz­woju dziecka. U noworodka, który urodził się dojrzały, stwierdza się anatomiczne cechy tej dojrzałości (patrz niżej). Dojrzałość dziecka można stwierdzić tylko na podstawie dokładnego zbadania fizykalnego jego cia­ła. Można ją stwierdzić zarówno u noworodków żyjących, jak również u martwych. Dojrzałość i donoszenie dziecka nowo narodzonego idą zazwyczaj w parze: dziecko dojrzałe bywa zazwyczaj donoszone, i odwrotnie. Mogą jednak zdarzać się indywidualne odchylenia od tej reguły. Dziecko może się urodzić wprawdzie donoszone, jednak niedojrzałe albo też odwrotnie — niedonoszone, a już w pełni dojrzałe. To samo dotyczy tzw. przenosze­nia ciąży, które polega na dłuższym od przeciętnego trwaniu ciąży; w ta- kich przypadkach dzieci ■— chociaż przenoszone — mogą nie wykazywać nadmiernej dojrzałości anatomicznej. Wynika z tego, że dzieci zdolne do życia i wykazujące pełną dojrzałość anatomiczną mogą być urodzone wcześniej od przeciętnego czasu trwania ciąży i — przeciwnie — dzieci urodzone po dłuższym od przeciętnego czasie trwania ciąży nie muszą posiadać nadmiernie wyrażonych cech dojrzałości, lecz mogą być prawi­dłowo dojrzałe lub niekiedy wykazywać nawet pewne cechy niedojrza­łości. Te indywidualne odchylenia należy brać pod uwagę przy wydawa­niu opinii o możliwości urodzenia się dziecka ze stosunku, który miał miejsce w okresie koncepcyjnym. Wbrew mniemaniu laików, a nawet niektórych lekarzy, dzieci uro­dzone po ciąży nadmiernie długo trwającej,.tj. dzieci znacznie przenoszone, cechują się nie tyle ponadnormalnymi cechami doj­rzałości, ile raczej zmianami patologicznymi o charakterze wstecznym (przyżyciowa maceracja skóry rąk i nóg, brunatnawe zabarwienie skóry i błon płodowych, postępujące zwiotczenie skóry i spadek wagi będący następstwem utrady wody w tkankach, w macicy zagęszczone, skąpe wo­dy płodowe). Zmiany takie mogą być oczywiście dostrzeżone (i odnotowa­ne w dokumentacji lekarskiej) tylko przez liczącego się z nimi dobrego specjalistę położnika lub pediatrę. Nadmierne natomiast cechy dojrzało­ści anatomicznej, które wcale nie świadczą o patologicznej „naddojrza-„łości" i nie dowodzą nadmiernego przenoszenia, mogą się wyrażać długością ponad 54 cm i masą ponad 4000 g. Wymiary takie upoważniają do stwierdzenia, że dziecko jest nienormalnie duże, ale nie do twierdze­nia, że jest „przejrzałe" i przenoszone. Dzieci, których długość jest mniejsza niż 49 cm, a masa niższa niż 2800 g lub dzieci o długości mniejszej niż 48 cm (bez względu na wagę) nie są w pełni dojrzałe. W pediatrii do „wcześniaków" zalicza się dzieci o masie urodzeniowej poniżej 2500 gramów.